ABD ile İran arasındaki görüşmelerin sonucunda Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, bir barış anlaşmasının sağlandığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın varlığına onay verdi. Anlaşmanın ne ölçüde uygulanacağı ise, iki ülke arasındaki ilişkilerin dinamikleri gereği şimdiden merak konusu haline geldi. Peki, 1979 devriminden önce çok yakın müttefik olan ABD ve İran arasındaki ilişkiler nasıl bu duruma geldi? Tahran ve Washington arasında yaşanan bu süreçteki 7 kritik kırılma noktası nelerdi?

ABD ve İran ilişkilerindeki en belirgin kırılma noktası 1979 devrimi oldu. Devrimden önce Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetimindeki İran, ABD ile son derece yakın ilişkiler içerisindeydi. Öyle ki, ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a gitmişti. Ancak bu yakınlık uzun sürmeden düşmanlığa dönüşmeye başladı. 1979 yılında Şah’ın devrilmesinin ardından İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte ABD, İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmaya başlandı. Bu noktadan itibaren ilişkiler o kadar kötüleşti ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, yaptığı bir konuşmada İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler listesine dahil etti.

GÜNÜMÜZE KADAR GELEN BİRÇOK SORUNUN TEMELİ 1953 DARBESİ OLDU

İran ile ABD arasındaki günümüzdeki sorunların birçok temel sebebi, 1953 yılında ABD ve İngiltere destekli gerçekleşen darbe girişimiyle şekillendi. İran; zengin petrol kaynaklarıyla sanayileşmiş ve enerji ihtiyacı olan Batılı ülkeler için kritik bir ülkeydi. İngiltere, bu petrol kaynakları üzerinde 1951 yılına kadar tekel sahibiydi ve İran halkının bu konudaki görüşleri Londra için pek de önemli değildi. Ancak durum, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendi çıkarları doğrultusunda kullanmasından rahatsızdı ve göreve geldikten kısa bir süre sonra İngilizlere ait petrol altyapısını millileştirdi.

İngilizlerin Musaddık’ın bu hamlesine tepkisi oldukça sert oldu. İran Başbakanı ile ortak bir çözüm bulamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimi ve CIA’yi bir darbe planı yapmaya ve uygulamaya ikna etti. Kısa süre içinde Musaddık’a karşı darbe girişiminin ilk adımları atıldı; ancak bu ilk girişim başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolar karşısında İran’ı terk etmek zorunda kaldı. Ancak ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık devrildi. Şah, ülkeye geri döndü ve karşılığında ABD, İngiltere ve Fransa’nın petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin %40’lık kısmının 25 yıllığına devredilmesine dair bir anlaşmayı kabul etti. Bu noktadan sonra İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Sovyetler Birliği sınırında zengin petrol kaynaklarına sahip bir ülkenin Soğuk Savaş döneminde ABD saflarındaki varlığı, Washington’un hem enerji açısından elini güçlendirecek hem de Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya açılmasını engelleyen faktörlerden biri olacaktı.